و كافر شود « ( * ( إِلَّا مَنْ تَوَلَّى وَكَفَرَ ) * ) . « كه خداوند او را به عذاب بزرگ مجازات مىكند » ( * ( فَيُعَذِّبُه اللَّه الْعَذابَ الأَكْبَرَ ) * ) . در اينكه اين استثناء از كدام جمله است ؟ تفسيرهاى مختلفى وجود دارد : نخست اينكه استثناء از مفعول جمله « فذكر » است ، يعنى لزومى ندارد افراد معاندى را كه از حق روىگردانند و اندرزناپذيرند تذكر دهى ، و در حقيقت شبيه چيزى است كه در آيه 83 سوره زخرف آمده است : فَذَرْهُمْ يَخُوضُوا وَيَلْعَبُوا حَتَّى يُلاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذِي يُوعَدُونَ : « آنها را به حال خود واگذار تا در باطل خود غوطه ور باشند و بازى كنند ، تا روزى را كه وعده داده شده ملاقات نمايند » ! دوم اينكه از جمله محذوفى است ، و در معنى چنين است : « تذكر ده كه تذكر براى همه نافع است ، مگر آنها كه با حق دشمنى دارند » شبيه چيزى كه در آيه 9 سوره اعلى آمده : فَذَكِّرْ إِنْ نَفَعَتِ الذِّكْرى ( بنا بر اينكه آيه معنى شرطى داشته باشد ) . سوم اينكه استثناء از ضمير « عليهم » در آيه قبل است ، يعنى : « تو سلطه اى بر آنها ندارى مگر كسانى كه رويگردان شوند ، و از در لجاج و عناد درآيند كه موظفى با آنها به مقابله برخيزى » ( 1 ) . اينها همه در صورتى است كه استثناء به اصطلاح « متصل » باشد ، ولى

--> ( 1 ) از حديثى كه در « در المنثور » از پيغمبر اكرم ( ص ) نقل شده استفاده مىشود كه پيغمبر ( ص ) موظف بود در برابر بتپرستان مبارزه كند و در غير اين صورت تنها وظيفه تذكر داشت .